سبد خرید ایرانی‌ها بوی جنگ گرفت؛ آنچه گزارش سالانه دیجی‌کالا از دل دوران جنگ روایت می‌کند

از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۸ فروردین ۱۴۰۵، جنگ وارد زندگی روزمره ایرانی‌ها شد و در همان روزها، بزرگ‌ترین پلتفرم‌ خرید آنلاین کشور آمارهای مختلفی را از رفتار کاربران ثبت کرد و در گزارش سال ۱۴۰۴گروه دیجی‌کالا منتشر ساخته است. این گزارش امسال برای اولین‌بار یک فصل کامل و مستقل را به همین موضوع اختصاص داده است: «فصل جنگ». حاصل، یکی از دقیق‌ترین تصاویری است که تا امروز از رفتار مصرف‌کننده ایرانی در یک بحران واقعی به دست آمده.

رفتار پیش از جنگ کاربران

نکته‌ای که شاید کمتر از همه به چشم بیاید، اما گویاترین بخش این فصل است: داده‌های دیجی‌کالا نشان می‌دهد جنگ رسماً از ۹ اسفند آغاز شد، اما ردپای آن چند روز زودتر در رفتار خرید مردم دیده می‌شد. در ماه‌های عادی، فروش اقلام ضروری مثل کنسرو و آب معدنی معمولاً در روزهای ابتدایی ماه -هم‌زمان با واریز حقوق- کمی بالا می‌رود و بعد افت می‌کند؛ اما در اسفند ۱۴۰۴، این روند صعودی تا روز هشتم ماه ادامه پیدا کرد. مردم، بی‌آنکه هنوز خبری رسمی باشد، داشتند برای بدترین حالت آماده می‌شدند.

نصف‌شدن سفارش‌ها، بدون کوچک‌شدن سبد

وقتی جنگ آغاز شد، میانگین سفارش‌های روزانه دیجی‌کالا ۴۸.۷ درصد افت کرد و نرخ لغو سفارش از ۲۱ درصد (پیش از جنگ) به ۲۸ درصد رسید؛ رشدی ۳۳.۳ درصدی. اما نکته مهم‌تر جای دیگری است: میانگین تعداد کالا در هر سبد خرید تقریباً بدون تغییر ماند -از ۳.۶۹ قلم پیش از جنگ به ۳.۸۴ قلم در دوران جنگ- و ارزش سبد خرید هم فقط ۰.۶ درصد افت کرد. به بیان ساده، مردم کمتر خرید کردند، اما هر بار که تصمیم به خرید می‌گرفتند، دقیقاً مثل همیشه خرید می‌کردند؛ افت اصلی از تعداد دفعات سفارش می‌آمد، نه از کوچک‌شدن سبد.

آنچه بعد از آتش‌بس رخ داد، حتی جالب‌تر بود: سفارش‌ها نه‌تنها به روال عادی برنگشتند، بلکه با رشد ۱۰۰.۵ درصدی نسبت به دوران جنگ، از سطح پیش از جنگ هم فراتر رفتند. ارزش سبد خرید هم ۱۶.۶ درصد رشد کرد و نرخ لغو سفارش به ۱۸ درصد رسید؛ حتی پایین‌تر از پیش از جنگ. دیجی‌کالا این الگو را ترکیبی از دو عامل می‌داند: جبران خریدهای عقب‌افتاده، و نگرانی از احتمال بازگشت دوباره جنگ که مردم را به خرید سریع‌تر و بدون تعلل ترغیب کرد.

سه سرنوشت متفاوت برای سه نوع خرید

آمارهای دیجی‌کالا نشان می‌دهد جنگ باعث نشد مردم از خرید آنلاین دست بکشند بلکه باعث شد سبدشان را به‌نوعی بازآرایی کنند. طبق تحلیل گزارش، کالاها در این دوره به سه دسته تقسیم شدند:

خریدهای قابل تعویق -لوازم خانگی، مبلمان، آیفون، لپ‌تاپ، مانیتور و غذای تازه- بیشترین افت را تجربه کردند. فروش روزانه لوازم خانگی برقی ۶۱ درصد و مبلمان و دکور ۵۱ درصد سقوط کرد. حتی بعد از آتش‌بس هم این بازارها به‌سرعت جان نگرفتند: لوازم خانگی برقی با وجود رشد ۱۲۷ درصدی، هنوز ۱۱ درصد پایین‌تر از سطح پیش از جنگ ماند و مبلمان با رشد ۵۷ درصدی، همچنان ۲۴ درصد عقب‌تر بود.

آیفون، روشن‌ترین نمونه عقب‌نشینی خریدهای لوکس بود: فروش روزانه آن در دوران جنگ ۶۸ درصد افت کرد و حتی بعد از آتش‌بس، با وجود رشد ۴۸ درصدی، هنوز ۵۳ درصد پایین‌تر از سطح پیش از جنگ باقی ماند؛ برخلاف کالاهای ضروری یا جبرانی، خرید کالای بسیار گران‌قیمت به این زودی احیا نشد.

خریدهای اضطراری و بقا -موتور برق، باتری، پاوربانک، پنل خورشیدی، کنسرو، آب معدنی، دارو و مکمل- سهم بیشتری از سبد گرفتند. البته باید دقت کرد: فروش روزانه همه این دسته‌ها هم افت کرده بود، فقط افتشان کمتر از بقیه کالاها بود، به همین دلیل سهمشان از کل سبد بالا رفت. سهم دارو و مکمل‌های غذایی ۱۸.۶ درصد و سهم پاوربانک، شارژر و باتری ۱۳ درصد رشد کرد. حتی قیمت ظروف پلاستیکی یکبار‌مصرف هم بعد از حمله به پتروشیمی‌ها ۴۲ درصد بالا رفت.

خریدهای روانی و حفظ ارزش -طلا، سرگرمی خانگی، زیبایی و سلامت، پوشاک و پرچم- در دل بحران نه‌تنها حذف نشدند، بلکه پررنگ‌تر هم شدند؛ سهم سرگرمی‌های خانگی ۹.۱ درصد رشد کرد.

طلا؛ به فکرش بودند ولی نمی‌خریدند

یکی از ظریف‌ترین یافته‌های گزارش، رفتار کاربران درباره طلاست. جست‌وجوی کلمه «طلا» در روزهای جنگ نسبت به پیش از آن ۳۹ درصد رشد کرد و بعد از آتش‌بس، با میانگین روزانه ۵,۴۸۷ بار جست‌وجو، به بالاترین سطح خود رسید (۵۹ درصد بیشتر از پیش از جنگ). اما سهم طلا و نقره در سبد خرید واقعی، فقط ۱۰ درصد رشد کرد؛ و عجیب‌تر اینکه سهم سکه طلا ۶۲ درصد کاهش یافت. به گفته گزارش، این تضاد خودش گویاست: مردم به طلا فکر می‌کردند، اما سکه نمی‌خریدند. نگرانی از حفظ ارزش دارایی بالا بود، اما بخشی از آن در روزهای جنگ به اقدام واقعی تبدیل نشد؛ تقاضایی که با کاهش نااطمینانی بعد از آتش‌بس، سرانجام آزاد شد.

از موتور برق تا هفت‌سین؛ آنچه مردم واقعاً جست‌وجو می‌کردند

فهرست پرجست‌وجوترین کالاهای دوران جنگ، تصویری از دوگانگی زندگی روزمره در بحران است: در کنار «موتور برق»، «پاوربانک» و «گوشی» -که نیاز به ارتباط و برق را نشان می‌دهند- کلماتی مثل «پلی‌استیشن ۵»، «ایرپاد» و «هفت‌سین» هم در همان فهرست دیده می‌شدند؛ یادآوری اینکه جنگ درست هم‌زمان با روزهای پایانی سال و نزدیک شدن به نوروز رخ داد.

جالب‌تر، فهرست کلماتی بود که ناگهان و برای اولین‌بار ترند شدند: برنج هندی، دوربین شکاری، پنل خورشیدی، چاقو و تبر سفری، پرچم ایران بزرگ و سیم‌کارت سفید. به گفته دیجی‌کالا، رشد جست‌وجوی «سیم‌کارت سفید» به‌ویژه نشانه‌ای روشن از نگرانی کاربران برای حفظ دسترسی پایدار به اینترنت در روزهای قطعی و اختلال بود.

در فروش واقعی هم برخی کالاها جهش‌های قابل‌توجهی داشتند: لنز چشم (۵۸٪)، موتور برق (۴۲٪)، مجلات خارجی (۴۰٪)، پولوشرت مردانه (۳۶٪)، پرچم (۲۲٪)، سالنامه (۲۰٪) و بازی رایانه‌ای (۱۷٪).

جغرافیای جنگ؛ یک بحران، واکنش‌های متفاوت

تغییر رفتار خرید در همه استان‌ها یکسان نبود. استان‌های لرستان، کهگیلویه‌وبویراحمد، کردستان و ایلام بیشترین تغییر را در سبد خریدشان تجربه کردند؛ نشانه‌ای از ادراک بالاتر از بحران در این مناطق. در مقابل، تهران، البرز، گیلان، مازندران و بوشهر کمترین تغییر را داشتند (زیر ۱۰ درصد). درباره تهران اما گزارش تأکید می‌کند این عدد ساده نیست: پایتخت بیشترین حملات را در آن روزها تحمل کرد، اما بخشی از جمعیتش هم همان روزها شهر را ترک کرده بود؛ ثبات ظاهری سبد خرید تهران احتمالاً ترکیبی از همین دو عامل متضاد است.

در بخش کالاهای بادوام، بیشترین افت خرید در سیستان و بلوچستان (۸۵٪)، هرمزگان (۸۲٪)، کردستان (۸۰٪) و ایلام (۷۱٪) ثبت شد؛ عمدتاً استان‌های مرزی و غربی که بیشتر در معرض بحران بودند. در مقابل، بیشترین گرایش به خرید کالاهای اضطراری در سمنان (۵۶٪)، خراسان‌شمالی (۴۹٪) و کهگیلویه‌وبویراحمد (۴۲٪) دیده شد؛ نشانه‌ای از خرید احتیاطی و ذخیره‌سازی در این مناطق.

لجستیکی که حتی بدون اینترنت هم کار کرد

شاید عملیاتی‌ترین بخش این ماجرا، پشت‌صحنه تحویل سفارش‌ها بود. در دوران جنگ، با وجود قطعی اینترنت و از‌کارافتادن GPS، رانندگان دیجی‌اکسپرس با نسخه آفلاین اپلیکیشن به فعالیت خود ادامه دادند. نرخ تحویل به‌موقع دیجی‌کالا در کل سال ۱۴۰۴ به ۹۳.۲۷ درصد رسید؛ افتی که به گفته این گزارش، تماماً محصول همین دو بازه بحرانی سال بوده است.

برای دانلود و خواندن این گزارش می‌توانید به این لینک مراجعه کنید و با هوش مصنوعی دیجی‌کالا درباره این گزارش گفتگو کنید.